Hà Nội hôm nay đón đợt không khí lạnh, sáng ra gió vi vút, mưa lất phất, nhiệt độ giảm sâu so với hôm trước, cảm tưởng như một sáng chớm đông. Một chút chủ quan, một chút phong phanh, vội vã đến văn phòng mà xuýt xoa xen chút thích thú vì thoát được cái tiết trời oi bức của những ngày qua.
Cô bé nhân viên hỏi:
- Quê chị có tục làm bánh trôi ko?
- Có chứ, hôm trước chị vừa làm 2kg bột đấy. Mà nay tự dưng lại mưa lạnh thế.
- Mưa nổi bánh trôi ngày giỗ Hai Bà đấy chị, năm nào cũng thế, quê em ở Hát Môn.
Lạ quá, một thông tin thú vị!
- Quê em từ Tết các nhà không dám ăn bánh trôi, phải đợi qua 10h sáng nay (6/3 âm lịch), dâng hương trong đền xong.
- Uh, thế là phải đợi, không được hưởng trước Thần đúng không?!
- Vâng, nhà nào mà linh tinh thì kiểu gì cũng có chuyện, thiêng lắm chị ạ!
..................
Lại lọ mọ tìm thông tin về sự tích, em mang về đây để mọi người cùng thấy về một truyền thống tốt đẹp của nhân dân ta tưởng nhớ đến những anh hùng dân tộc, cũng như một nét văn hóa độc đáo được giữ gìn và kế truyền từ hàng nghìn năm.
Sáng tai họ, điếc tai cày 
Kỷ niệm 1982 năm cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng và 1979 năm ngày giỗ Hai Bà, sáng 6/4 (tức mùng 6/3 âm lịch), huyện Phúc Thọ long trọng tổ chức lễ dâng hương tưởng nhớ công ơn Hai Bà tại di tích Quốc gia đặc biệt đền Hát Môn.
Mùa Xuân năm 40, đất nước ta dưới sự đô hộ của nhà Đông Hán. Hai Bà Trưng đã tụ quân, dựng cờ khởi nghĩa, chiến đấu chống lại quân xâm lược. Cuộc khởi nghĩa của Hai Bà đã giành thắng lợi, thu phục được 65 thành trì, non sông thu về một mối, Nhân dân được hưởng thái bình.
Nhưng chỉ được 2 năm, năm 42 sau Công Nguyên, nhà Hán cử Mã viện – một tướng có nhiều kinh nghiệm, lại đem 2 vạn quân sang xâm lược nước ta. Sau 1 năm chiến đấu anh dũng, ngoan cường, vì sức yếu, quân ta phải lui về Cấn Khê, nơi Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa.
Hai Bà Trưng dừng chân ở một quán nhỏ ven đường, được bà quán nước mách bảo phía trước là sông sâu, vận trời khó đoán, mong Hai Bà bảo trọng. Sau khi ăn bánh trôi, biết trước được vận trời, để bảo toàn khí tiết, Hai Bà đã sai quân mang chôn cất ấn tín, cùng đoàn quân gieo mình xuống dòng sông Hát (nay là sông Đáy). Và cũng từ đó, để tưởng nhớ công ơn của Hai Bà, hàng năm Nhân dân xã Hát Môn làm bánh trôi dâng cúng vào ngày giỗ (6/3 âm lịch).
Lễ rước bánh trôi là nghi lễ hết sức quan trọng và đặc trưng nhất của lễ hội truyền thống đền Hát Môn. Năm 2022, lễ rước có sự tham gia của Nhân dân 10 thôn và 1 khu dân cư mới. Những đĩa bánh trôi dâng lên Hai Bà được làm theo quy trình nghiêm ngặt. Gia đình được chọn làm bánh trôi cũng phải là những gia đình hoà thuận, không tang chế và đáp ứng nhiều yêu cầu khác.
Những viên bánh trôi làm từ lúa gạo trong lễ hội đền Hát Môn thể hiện tín ngưỡng thờ lúa, đề cao hạt lúa và gửi gắm những ước mơ về mùa màng tươi tốt; phản ánh sự đa dạng, phong phú của văn hoá vùng miền và khẳng định tính bản địa của phong tục bánh trôi ở Việt Nam.
Một trong những tục lệ đặc biệt mà người dân xã Hát Môn duy trì từ hàng ngàn năm là trước khi dâng bánh trôi lên Hai Bà vào ngày giỗ (6/3 âm lịch), thì Nhân dân xã Hát Môn dù sống ở bất cứ nơi đâu cũng đều không ăn bánh trôi. Tục lệ đó được truyền từ đời này sang đời khác như một nét văn hoá đặc sắc của người dân địa phương, thể hiện sự tôn kính đối với Hai Bà.
Gần 2.000 năm đã trôi qua nhưng phong tục làm bánh trôi và lễ hội truyền thống đền Hát Môn vẫn giữ được sức sống mãnh liệt. Phó Chủ tịch UBND huyện Phúc Thọ Kiều Trọng Sỹ cho biết, đối với người dân xã Hát Môn nói riêng, huyện Phúc Thọ nói chung, bánh trôi dâng Hai Bà là một lễ vật độc đáo. Nó không đơn giản chỉ là thứ bánh thông thường mà còn có ý nghĩa lịch sử, văn hoá, mang đậm yếu tố tâm linh.
Lễ vật bánh trôi của người dân xã Hát Môn được cúng vào 3 kỳ lễ hội trong năm, trong đó đại tiệc bánh trôi là ngày hôm nay (6/3 âm lịch), cũng là ngày giỗ của Hai Bà. Đây cũng là ngày toàn dân xã Hát Môn tưởng nhớ đến công lao, nghĩa khí của hai vị nữ anh hùng dân tộc, với ý chí tự lực, tự cường đã đứng lên tụ quân, dựng cờ khởi nghĩa…
Sáng tai họ, điếc tai cày
Đền Hát Môn là một trong những khu di tích Quốc gia đặc biệt của TP Hà Nội
Hội đền Hát Môn được tổ chức hằng năm vào ngày 6 tháng 3 (Âm lịch), với các nghi lễ và trò diễn dân gian thu hút đông đảo nhân dân địa phương và khách thập phương. Đặc biệt, tục làm bánh trôi và lễ rước bánh trôi dâng Hai Bà đã trở thành một sinh hoạt văn hóa độc đáo của vùng đất này.
Sáng tai họ, điếc tai cày
Hát Môn, vùng cửa sông Hát, tương truyền, đây là nơi Hai Bà lập đàn và mở hội thề tụ nghĩa năm 40 sau công nguyên, trước khi xuất quân đánh đuổi thái thú Tô Định. Đây cũng là nơi tuẫn tiết của Hai Bà Trưng khi cuộc khởi nghĩa thất bại.
Đền Hai Bà Trưng ở Hát Môn rộng tới hơn 3ha, tọa lạc trên khu đất cổ có thế long chầu hổ phục, phía trước là gò con rùa và sông Hát chảy từ bên hữu sang bên tả. Theo sách "Lĩnh Nam chích quái" thì đền được xây dựng sau khi Hai Bà Trưng hóa thân vào cõi bất diệt, do đó đây là ngôi đền cổ nhất trong hệ thống đền thờ Hai Bà.
Sáng tai họ, điếc tai cày
Trong đền còn nhiều cổ vật quý giá có giá trị lịch sử và mang đậm phong cách nghệ thuật chạm khắc thời Lê – Nguyễn. Người dân nơi đây quan niệm rằng, máu Hai Bà cùng chiến sĩ đổ xuống để tô thắm non sông, vì vậy toàn bộ đồ thờ ở đền đều sơn màu đen, kị màu đỏ. Trước kia, người đến tế lễ, dự lễ hội ở đền Hát Môn đều không được vận quần áo, trang phục màu đỏ. Gắn với thánh tích, mọi thứ trong đền đều đi đôi: hai hương án, hai long ngai, hai kiệu rước, hai lư hương, khi tiến hành đại lễ thì có hai chủ tế, hai người đọc chúc văn… Đây cũng là nét độc đáo chỉ có riêng tại đền thờ Hai Bà ở Hát Môn.
Sáng tai họ, điếc tai cày
Theo như Huyền tích Hà Nội, sau khi chết, linh khí của Hai Bà kết thành tượng đá, theo dòng nước trôi xuôi, mãi tới thời Lý mới đến vùng Thăng Long. Một đêm đầu tháng hai âm lịch, hai pho tượng tỏa ánh sáng đỏ trên dòng sông Nhị trước bãi Đồng Nhân. Dân làng kính nghĩa lấy vải đỏ làm lễ buộc tượng rước các bà vào. Vì thế, đền thờ Hai Bà Trưng ở Hát Môn được coi là nơi thánh tích, đền thờ Hai Bà ở phố Đồng Nhân (nay thuộc quận Hai Bà Trưng) được coi là nơi hiển tích, còn đền thờ ở Mê Linh là nơi Hai Bà sinh ra và đóng đô.
Sáng tai họ, điếc tai cày
6/3 âm lịch cũng là ngày chính hội của lễ hội làng Bình Đà (xã Bình Minh, huyện Thanh Oai, Hà Nội), thờ Đức Quốc tổ Lạc Long Quân (đền nội) và Thành hoàng làng Linh Lang Đại vương (đền ngoại).
Lễ hội Bình Đà là một lễ hội truyền thống Việt Nam được tổ chức tại làng Bình Đà, đây là một Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia đầu tiên của thành phố Hà Nội. Lễ hội diễn ra từ 25 tháng 2 đến 6 tháng 3 âm lịch, chính hội từ mồng 1 đến mồng 6 tháng 3 âm lịch.
Lễ hội kéo dài trong nhiều ngày nhằm kết hợp lễ tưởng nhớ Quốc tổ Lạc Long Quân, và Thành Hoàng Làng Linh Lang Đại Vương đã có nhiều công đức trong việc xây dựng và bảo vệ đất nước. Với lòng thành kính, từ hàng nghìn năm nay, người dân Bình Đà đã duy trì lễ hội truyền thống với những hình thức thực hành tín ngưỡng độc đáo. Nghi thức thả bánh thánh (bánh vía) đặc biệt và thần bí, chứa đựng nhiều giá trị lịch sử – văn hóa đặc sắc, thu hút đông đảo các thế hệ dân cư trong vùng và địa phương khác về dự hội. Đây là lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa của người Việt Nam nhằm ôn lại ký ức của buổi đầu khai thiên lập địa.
Sáng tai họ, điếc tai cày
Nghi thức làm và thả bánh Vía ở lễ hội Bình Đà
Trong những ngày tháng 3 hành hương về đất Tổ, trước khi thắp nén tâm nhang tỏ lòng thành kính với các vị vua Hùng đã có công dựng nước, du khách hãy ghé thăm đền Nội (làng Bình Đà, xã Bình Minh, huyện Thanh Oai) – nơi thờ Quốc tổ Lạc Long Quân.
Lễ hội Bình Đà được tổ chức nhằm tưởng nhớ Quốc tổ Lạc Long Quân (thờ tại đền Nội) và Thành Hoàng làng Linh Lang Đại Vương (thờ tại đình Ngoại) đã có nhiều công đức trong xây dựng và bảo vệ đất nước. Trước kia, lễ hội Bình Đà diễn ra từ 25/2 đến ngày mùng 6/3 âm lịch hàng năm. Những năm gần đây, lễ hội Bình Đà được tổ chức tập trung trong 3 ngày (từ mùng 4 – 6/3). Người dân Bình Đà đã duy trì lễ hội truyền thống với nhiều nghi thức thực hành tín ngưỡng độc đáo. Đặc biệt, nghi thức làm và thả bánh Vía (còn gọi là bánh Thánh) xuống giếng Ngọc (bởi tương truyền, giếng Ngọc có mạch ngầm thông tới thủy cung) để tưởng nhớ Quốc tổ Lạc Long Quân, thu hút đông đảo các thế hệ dân cư trong vùng về vui hội.
Đền thờ Quốc tổ Lạc Long Quân
Tục này có từ lâu và được truyền lại cho đến ngày nay, với ý “thiên cơ bất khả lộ”. Làng Bình Đà có 7 dòng họ, nhưng chỉ duy nhất dòng họ Nguyễn Văn được chọn làm bánh Vía, do đời xưa truyền lại. Bí quyết làm bánh dâng Quốc tổ Lạc Long Quân chỉ có trưởng tộc Nguyễn Văn nắm giữ. Bí quyết này được truyền lại cho trưởng tộc thế hệ tiếp theo. Trong trường hợp không có con trưởng, dòng họ sẽ phải làm lễ phong trưởng (chọn con trai của chi nhánh kế tiếp để phong trưởng tộc). Ông Nguyễn Văn Nam hiện là người nắm giữ bí quyết làm bánh của dòng họ Nguyễn Văn và là người trực tiếp thực hành. Quy trình để làm ra chiếc bánh Vía rất nghiêm ngặt, mang nhiều yếu tố tâm linh.
Cùng với đó, nghi thức thả bánh được xem là nghi lễ thiêng liêng, kì bí nhất trong lễ hội Bình Đà. Vì thế, trước ngày lễ hội khoảng một tuần, người làm bánh phải kiêng kỵ trong ăn uống và sinh hoạt, giữ cho tâm tĩnh. Dụng cụ làm bánh Vía như chày, cối, nồi nấu bánh, bát, đĩa, rổ, rá… hàng năm đều được mua mới, không sử dụng đồ cũ trong quá trình làm bánh. Nguyên liệu chính để làm bánh là gạo nếp ngon thu hoạch từ ruộng do dân làng cấp cho gia đình trưởng tộc, được cất giữ cẩn thận, đến ngày lễ hội mới lấy ra làm bánh Vía. Gạo dùng để làm bánh được đãi sạch và để ráo nước, như thế khi giã bột không bết và vón cục. Nhân bánh là những vị thuốc bắc biểu trưng cho thiên – địa. Củi nấu bánh phải là cây tre già chết khô ở trong bụi tre. Muốn kiếm được loại củi này cũng không dễ dàng.
Nghi thức thả bánh Vía xuống giếng Ngọc
Ngày mùng 5/3 âm lịch, gia đình được giao trọng trách làm bánh phải đưa số nguyên vật liệu làm bánh ra ngoài đền Nội. Trước khi đi ra đền, cả gia đình làm bánh thắp hương khấn cáo tổ tiên, dòng họ, cầu mong mọi việc thuận lợi. Tại đền Nội cũng sắp xếp một gian riêng, ở đó chỉ có trưởng nam dòng họ Nguyễn Văn cùng con trai lớn của mình phụ giúp làm bánh Vía. Tất cả các cửa đóng kín lại và không ai được phép tới gần khu vực làm bánh. Theo lời kể lại, số lượng bánh phải đủ 100 cái, mỗi cái bánh sẽ tương ứng với những điềm báo của làng trong năm tới, vì thế mỗi lần xếp bánh, người làm bánh luôn tâm niệm phải chia bánh vào khay sao cho vừa và đạt con số đẹp nhất. Khi bánh Vía làm xong, người làm bánh ra hiệu, ông chủ tế cùng những người trong ban tế lễ tay cầm cờ, quạt, vải đỏ phủ kín đài bánh, rồi đưa bánh vào trong hậu cung để làm lễ. Ngày mùng 6/3 âm lịch là ngày chính hội, đúng giờ chính Tỵ (10 giờ), bánh Vía được rước ra giếng Ngọc, bánh để trong đài đậy kín, kiệu rước bánh có lọng, tàn, quạt hầu hai bên. Nhạc trống, chiêng cùng phường bát âm reo vui đưa đám rước tới bên giếng. Tại đây, trong lòng giếng Ngọc đã quây sẵn một khung để thả bánh Vía trong đó. Mọi người ai cũng chăm chú dõi theo nghi thức thả bánh Vía xuống giếng Ngọc. Mỗi chiếc bánh thả xuống, ông chủ tế đều đọc một câu “thần chú”, mong bánh chìm xuống giếng Ngọc và đến được thủy cung.
Bánh Vía thả xuống giếng Ngọc như là vật tế lễ Quốc tổ Lạc Long Quân và Quốc mẫu Âu Cơ, cùng 100 người con theo cha mẹ khai phá những miền đất mới. Lễ hội Bình Đà được tổ chức để nhớ về nguồn cội dân tộc. Người dân Bình Đà tin tưởng rằng, Quốc tổ Lạc Long Quân sẽ luôn phù hộ cho dân làng bình yên, mạnh khỏe, lúa tốt, của nhiều, muôn đời sung sướng.
http://sovhtt.hanoi.gov.vn/nghi-thuc-lam-va-tha-banh-via-o-le-hoi-binh-da/
Sáng tai họ, điếc tai cày