Cuộc chiến Israel - Iran - Tình hình Trung Đông-Vol 6

Tuyên bố của IRGC ngày 19/3 khiến giới quan sát quân sự toàn cầu sững sờ: một máy bay tiêm kích tàng hình F-35 của Mỹ bị bắn hạ trên bầu trời miền trung Iran. Theo nhiều nguồn tin, thủ phạm không phải là hệ thống phòng không tầm xa phức tạp, mà là Majid - tổ hợp tầm ngắn sử dụng dẫn đường hồng ngoại.

Nếu được Mỹ chính thức xác nhận, đây sẽ là lần đầu tiên trong lịch sử một chiếc F-35 bị tiêu diệt bởi tên lửa đất đối không, tạo ra một cú sốc không nhỏ đối với niềm tin vào khả năng “bất khả xâm phạm” của dòng máy bay này.

Ngày 20/3, CNN đưa tin, một máy bay chiến đấu F-35 của Mỹ đã hạ cánh khẩn cấp xuống căn cứ không quân Mỹ ở Trung Đông sau khi bị vật thể được cho là hỏa lực của Iran tấn công, theo hai nguồn tin biết về vấn đề này.

Đại úy Tim Hawkins, người phát ngôn của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ, cho biết, chiếc F-35 bị hư hại nhưng cuối cùng cũng đã “hạ cánh an toàn và phi công đang trong tình trạng ổn định”.

Tàng hình trước radar, nhưng không vô hình trước nhiệt

F-35 được thiết kế để “bịt mắt” radar, xuyên phá các mạng lưới phòng không dày đặc và thực hiện các đòn đánh sâu trong lãnh thổ đối phương. Tuy nhiên, công nghệ tàng hình chủ yếu làm giảm diện tích phản xạ radar, chứ không thể xóa bỏ hoàn toàn dấu hiệu nhiệt từ động cơ. Chính điểm yếu này đã mở ra cơ hội cho các hệ thống tầm nhiệt như Majid.

Không sử dụng radar, không phát tín hiệu điện từ, hệ thống Majid gần như không để lộ vị trí và cũng không kích hoạt cảnh báo trên máy bay mục tiêu, khiến phi công có thể không kịp phản ứng.

Majid không phải là hệ thống phòng không có tầm bắn xa hay độ cao đánh chặn ấn tượng. Nhưng trong môi trường tác chiến hiện đại, nơi máy bay buộc phải bay thấp hoặc tiếp cận gần để tấn công, những hệ thống như vậy lại trở nên đặc biệt nguy hiểm.

Được thiết kế để phòng thủ điểm

Được sản xuất bởi Cơ quan Công nghiệp Quốc phòng trực thuộc Bộ Hậu cần Lực lượng Vũ trang Iran, hệ thống Majid lần đầu ra mắt trong một cuộc duyệt binh quân sự vào ngày 18/4/2021. Đây là hệ thống phòng không tầm ngắn được thiết kế để phòng thủ điểm thay vì phòng thủ khu vực, với tầm đánh chặn khoảng 7 km và độ cao tác chiến 6 km.

Dù việc sử dụng dẫn đường hồng ngoại thay vì radar làm hạn chế tầm hoạt động, nó lại cho phép Majid vận hành mà không phát ra tín hiệu radar, từ đó tăng đáng kể khả năng sống sót. Trong khi đó, khả năng giảm diện tích phản xạ radar của F-35 vượt trội hơn nhiều so với việc giảm dấu hiệu nhiệt, khiến các hệ thống dẫn đường hồng ngoại từ sớm đã được xem là một điểm yếu tiềm tàng của chương trình này.

Một lợi thế khác của dẫn đường hồng ngoại là các hệ thống như Majid không kích hoạt thiết bị cảnh báo radar của mục tiêu, đồng thời các biện pháp gây nhiễu điện tử cũng ít có tác dụng. Các hình ảnh do Iran công bố về vụ tấn công cho thấy chỉ một tên lửa được phóng vào chiếc F-35, có thể do thiếu đạn hoặc do các đạn còn lại đã được sử dụng để tấn công những mục tiêu khác.

Các hệ thống phòng không dẫn đường hồng ngoại của Iran trước đây đã bắn hạ nhiều máy bay không người (UAV) lái giá trị cao của Mỹ và Israel, đáng chú ý nhất là MQ-9 và Heron. Trong khi F-35 được thiết kế để thực hiện các nhiệm vụ đột kích vào không phận đối phương được phòng thủ dày đặc, các tiêm kích thế hệ thứ tư của hai nước này, vốn không có hệ thống điện tử hàng không tiên tiến và khả năng tàng hình tương đương, lại không được triển khai cho các nhiệm vụ rủi ro cao tương tự.

Lưới lửa vô hình: Iran siết chặt bầu trời bằng công nghệ hồng ngoại

Iran được cho là đã đầu tư đáng kể vào việc hiện đại hóa năng lực phòng không tầm ngắn. Theo tài liệu bị rò rỉ từ Nga vào cuối tháng 2, Bộ Quốc phòng Iran đã ký một hợp đồng vũ khí trị giá 580 triệu USD để mua 500 bệ phóng tên lửa phòng không vác vai 9K333 Verba cùng 2.500 tên lửa 9M336 đi kèm.

Verba được đánh giá rộng rãi là hệ thống phòng không vác vai tiên tiến nhất thế giới hiện nay, và là hệ thống duy nhất được biết đến sử dụng đầu dò ba phổ, tạo lợi thế vượt trội trước các biện pháp đối phó hiện đại. Các đầu dò này bao gồm tử ngoại, cận hồng ngoại và hồng ngoại trung. Việc bàn giao các hệ thống này được kỳ vọng sẽ khiến không phận Iran trở nên cực kỳ khó xâm nhập ở độ cao thấp.

Hệ thống Verba được thiết kế với khả năng phân biệt mục tiêu rất cao trước các nguồn nhiệt nền, mồi bẫy nhiệt và các biện pháp đối kháng hồng ngoại định hướng (DIRCM). Theo giới quan sát, nếu xung đột kéo dài, Iran có thể sẽ tiếp tục đặt hàng các hệ thống này vì yêu cầu thời gian huấn luyện tương đối thấp.

Việc các hệ thống dẫn đường hồng ngoại chứng minh được khả năng đe dọa F-35 có thể khiến Iran quan tâm hơn đến việc đẩy nhanh tiến độ tiếp nhận.

Cú cảnh tỉnh toàn cầu: Học thuyết không chiến đứng trước ngã rẽ

Vụ bắn hạ F-35 có những tác động đáng kể đối với chiến dịch không kích trước mắt, và có thể làm suy giảm nỗ lực của Mỹ và Israel trong việc sử dụng máy bay tàng hình để tiến hành các đòn đột kích xuyên phá sâu vào lãnh thổ Iran.

Không chỉ dừng lại ở xung đột hiện tại, quy mô của chương trình F-35, vốn là chương trình tiêm kích lớn nhất thế giới ngoài Trung Quốc, khiến việc lần đầu tiên một chiếc máy bay loại này bị bắn hạ bởi tên lửa đất đối không trở nên đặc biệt quan trọng. Sự kiện này có thể buộc các bên phải điều chỉnh lại kế hoạch tác chiến và cách thức triển khai F-35 trên nhiều chiến trường khác nhau.

Không chỉ Mỹ, mà hơn 20 quốc gia khác đang vận hành hoặc đặt mua F-35 sẽ phải xem xét lại chiến thuật và giả định về khả năng sống sót của máy bay trong môi trường tác chiến hiện đại. Đồng thời, xu hướng đầu tư vào các hệ thống phòng không hồng ngoại chi phí thấp nhưng hiệu quả cao có thể gia tăng mạnh mẽ.

Trong một kỷ nguyên mà công nghệ quân sự luôn biến đổi, cú đánh được cho là do Majid thực hiện gửi đi một thông điệp rõ ràng: ưu thế tuyệt đối không tồn tại, và những giải pháp tưởng chừng đơn giản đôi khi lại là thứ làm thay đổi cục diện chiến trường.

Một quan chức Mỹ nói với Reuters rằng quân đội nước này đang triển khai 1 tàu tấn công đổ bộ cỡ lớn cùng hàng nghìn lính thủy đánh bộ và thủy thủ bổ sung tới khu vực, trong bối cảnh cuộc chiến với Iran tiếp tục leo thang.

Một quan chức khác cho biết vẫn chưa rõ liệu toàn bộ nhóm ARG-MEU (Nhóm tác chiến đổ bộ và Đơn vị viễn chinh Thủy quân lục chiến) sẽ được triển khai hay chỉ một số thành phần sẽ tới Trung Đông.

Cũng theo vị quan chức giấu tên, nhóm này ban đầu dự kiến được triển khai tới khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, sau đó được chuyển hướng tới Trung Đông. Chưa rõ thời điểm triển khai ban đầu là khi nào, và khi nào lực lượng sẽ đến Trung Đông hay họ sẽ thực hiện nhiệm vụ cụ thể gì.

Việc triển khai này diễn ra trong bối cảnh một đơn vị viễn chinh Thủy quân lục chiến thứ hai - MEU số 31, cùng với Nhóm tấn công đổ bộ Tripoli cũng đang được triển khai tới Trung Đông. Trước đó, CNN đưa tin tàu USS Tripoli đã được nhìn thấy khi đang di chuyển trên vùng biển gần Singapore đầu tuần này.

MEU là lực lượng phản ứng nhanh gồm khoảng 2.200 lính thủy đánh bộ và thủy thủ. Khi kết hợp với Nhóm tác chiến đổ bộ, tổng quân số khoảng 4.500 người.

Các nhóm ARG-MEU thường đi kèm với không quân, hậu cần và những yếu tố hỗ trợ khác, mang lại nhiều lựa chọn hơn cho các chỉ huy và giúp giảm áp lực cho những hoạt động hiện tại của Mỹ ở Trung Đông.

MEU được ví như “con dao đa năng” về năng lực quân sự, có khả năng thực hiện các chiến dịch đổ bộ, một số hoạt động đặc biệt trên biển vào ban đêm hoặc trong điều kiện thời tiết bất lợi, ứng phó khủng hoảng và các hoạt động dự phòng quy mô hạn chế, thông tin trên theo trang web của đơn vị cho biết.

Có thông tin nói rằng Mỹ đang tính phương án đổ bộ lên bờ biển Iran hoặc đảo Kharg, nơi xử lý phần lớn dầu mỏ của nước này, nhằm ép Tehran mở lại eo biển Hormuz.

Tắc nghẽn tàu thuyền ở eo biển Hormuz khiến nguồn cung dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ giảm khoảng 12 triệu thùng mỗi ngày, tương đương 12% nhu cầu toàn cầu. Giá dầu đã tăng tới 50% kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến chống Iran.

Thông tin về việc bổ sung lực lượng tới Trung Đông được đưa ra sau khi Tổng thống Donald Trump một lần nữa thể hiện thái độ bực bội với các đồng minh của Mỹ, vì họ từ chối hỗ trợ Washington mở lại eo biển Hormuz trong khi giao tranh vẫn tiếp diễn.

Ngày 20/3, Giám đốc Cơ quan Năng lượng quốc tế Fatih Birol nói với Financial Times rằng việc khôi phục dòng chảy dầu và khí đốt có thể mất tới 6 tháng.

Trong một tuyên bố được đưa ra vào hôm thứ Sáu (20/3), Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) nhấn mạnh, rằng việc tàu sân bay Mỹ đột ngột rút lui và không thể hỗ trợ các lực lượng Mỹ trong khu vực là bằng chứng cho thấy năng lực quân sự của Washington "không như những gì được phô diễn".

IRGC cũng chỉ ra sự tương phản rõ rệt giữa thời điểm con tàu được triển khai với chiến dịch truyền thông rầm rộ của giới chức quân sự Mỹ và truyền thông phương Tây, với việc rút đi trong im lặng khi xung đột đang ở giai đoạn cao điểm.

"Mỹ đã tuyên truyền rộng khắp khi điều động tàu sân bay tới khu vực, nhưng sau đó con tàu lại rời đi một cách đáng ngờ khi xung đột đang ở giai đoạn cao điểm. Điều này phản ánh sự bế tắc của Mỹ và các đồng minh", IRGC nêu rõ.

Phía Mỹ cho biết con tàu phải di chuyển tới Đảo Crete để sửa chữa sau khi xảy ra một vụ cháy không liên quan đến tác chiến mà xảy ra tại khu vực giặt là trên tàu. Tuy nhiên, IRGC tỏ ra hoài nghi về lý do này, đặt câu hỏi về việc một tàu chiến trị giá hàng tỷ USD lại phải rời chiến trường vì sự cố như vậy.

Giới chức Mỹ khẳng định tàu vẫn hoạt động bình thường, dù vụ cháy khiến hơn 100 giường không thể sử dụng và hơn 200 thủy thủ phải kiểm tra sức khỏe do hít phải khói. Trước đó, tàu cũng từng gặp một số vấn đề kỹ thuật trong quá trình triển khai dài ngày.

IRGC cho rằng nguyên nhân sâu xa của việc rút lui là do lo ngại trước các lực lượng đối kháng trong khu vực. Tuyên bố đề cập việc tàu chuyển hướng tới căn cứ Mỹ và tránh đi qua eo biển Bab al-Mandab - tuyến hàng hải chiến lược gần Yemen.

Tuyên bố cũng cho rằng đây không phải trường hợp đầu tiên, dẫn ví dụ về tình trạng "bất ổn" tương tự được cho là đã xảy ra với tàu sân bay USS Abraham Lincoln tại Ấn Độ Dương.

Đồng thời, IRGC cảnh báo các lực lượng Iran vẫn duy trì sự hiện diện và trạng thái sẵn sàng cao tại các vùng biển khu vực.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran hôm thứ Sáu (20/3) cho biết, cuộc tấn công mới được thực hiện phối hợp bởi hải quân và đơn vị không quân của lực lượng tinh nhuệ để trả thù cho cái chết người phát ngôn IRGC, tướng Ali Mohammad Naeini.

Thông báo cho biết thêm, vụ tập kích đã triển khai các loại tên lửa đa đầu đạn như Qadr và Khorramshahr-4, tấn công khoảng 25 mục tiêu tại Haifa và Tel Aviv, đồng thời làm gián đoạn hệ thống phòng không của Israel.

Bên cạnh đó, lực lượng máy bay không người lái của IRGC đã phóng hàng chục máy bay nhằm vào một số căn cứ quân sự của Mỹ trong khu vực.

Hải quân IRGC đã tiến hành các cuộc tấn công vào 6 địa điểm hậu cần tại căn cứ Al-Ahad bằng tên lửa hành trình và máy bay không người lái, phá hủy hoàn toàn một số thiết bị của hệ thống radar Patriot. Một căn cứ không quân tại Bahrain cũng được cho là bị ảnh hưởng.

IRGC đồng thời kêu gọi các tàu hoạt động tại Vịnh Ba Tư, eo biển Hormuz và biển Oman báo cáo các hoạt động khả nghi để lực lượng này xử lý kịp thời.

"Hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran đã thông báo cho các tàu hiện diện ở Vịnh Ba Tư, eo biển Hormuz và biển Oman báo cáo bất kỳ trường hợp khả nghi nào trên biển qua kênh 16 cho một trong các trạm của Hải quân để điều tra và xử lý ngay lập tức", IRGC nêu rõ.

Tuyên bố IRGC nhấn mạnh, eo biển Hormuz vẫn hoàn toàn đóng cửa đối với Mỹ, Israel và các đồng minh, theo chỉ đạo của Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei.

Trước đó, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf, cũng ca ngợi cuộc tấn công lịch sử nhằm vào máy bay chiến đấu tàng hình F-35 của Mỹ, cho rằng sự kiện này đã làm lung lay hình ảnh 'bất khả chiến bại' của quân đội Mỹ.

"Chiếc F-35 không chỉ là một máy bay chiến đấu, nó còn là một tượng đài cho sự bất khả chiến bại của quân đội Mỹ; một biểu tượng được cho là vô hình trước mọi con mắt và vượt trội hơn mọi sức mạnh. Biểu tượng này đã bị xóa bỏ lần đầu tiên trên thế giới", ông viết trên mạng xã hội X.