LIÊN MINH CỦA NHỮNG KẺ BỊ CÔ LẬP
Phương Tây áp trừng phạt để ngăn Iran và Nga có vũ khí. Hai mươi năm sau, chính sách đó đã tạo ra thứ nguy hiểm hơn bất kỳ loại vũ khí nào: một nền công nghiệp quốc phòng song song không cần đến họ.
Ở một khu công nghiệp nằm sâu trong vùng Tatarstan, cách Moscow hơn 800 kilomet về phía đông, 12.000 công nhân Bắc Triều Tiên đang làm việc ba ca liên tục.
Họ không lắp ráp ô tô hay điện thoại. Họ đang sản xuất drone, khoảng 5.500 chiếc mỗi tháng, tại nhà máy Yelabuga, một cơ sở mà phần lớn thế giới chưa bao giờ nghe tên trước năm 2023.
Linh kiện đến không chỉ từ Nga mà còn từ hàng trăm công ty nhỏ ở các tỉnh ven biển Trung Quốc. Thiết kế gốc đến từ Tehran (Nga nâng cấp thiết kế trong các biến thể sau). Và tất cả điều này đang xảy ra bất chấp, hay đúng hơn là nhờ, hàng thập kỷ trừng phạt của phương Tây.
Đầu tháng 5/2026, Wall Street Journal xuất bản bài điều tra "China Is Still Supplying Drone Factories in Iran, Russia Despite U.S. Sanctions," bóc tách từng mắt xích trong chuỗi cung ứng đó, từ Xiamen Victory Technology cung cấp động cơ L550 đến mạng lưới SME luồn lách qua từng vòng kiểm soát xuất khẩu.
Bài viết quan trọng và dữ liệu đáng tin. Nhưng nó dừng lại ở việc mô tả hiện tượng mà không đặt câu hỏi căn bản hơn: tại sao cỗ máy này tồn tại được, và ai đã tạo điều kiện cho nó hình thành?
Hãy thử đặt câu hỏi ngược. Nếu không có trừng phạt, liệu Iran có trở thành nhà xuất khẩu công nghệ drone cho Nga không? Gần như chắc chắn là không.
Nếu không có trừng phạt, liệu Nga có đủ động lực xây dựng năng lực sản xuất nội địa 5.500 chiếc mỗi tháng không? Không có lý do gì để làm vậy khi thị trường mở.
Nếu không có trừng phạt, liệu mạng lưới tài chính song song bằng vàng, tiền điện tử và hệ thống CIPS có đủ khối lượng giao dịch để vận hành độc lập không? Chưa chắc.
Sau 20 năm áp dụng với Iran và 3 năm với Nga, câu hỏi khó chịu cần được đặt thẳng thắn: liệu chính sách cô lập có vô tình tạo ra thứ mà nó muốn ngăn chặn không? WSJ mô tả rất tốt cái cây. Nhưng để hiểu tại sao cái cây đó mọc, cần nhìn vào đất.
Lịch sử của mối quan hệ Nga-Iran không lãng mạn như cách người ta thường mô tả.
Nga từng tấn công lãnh thổ Iran hai lần trong thế kỷ 19. Moscow giữ lại hệ thống S-300 suốt gần 10 năm từ 2007 đến 2016, dùng nó như con bài mặc cả với phương Tây trong nhiều vòng đàm phán khác nhau. Nga bỏ phiếu ủng hộ nhiều nghị quyết trừng phạt Iran tại Hội đồng Bảo an LHQ trước năm 2022. Tehran biết rõ tất cả điều đó, và Moscow biết Tehran biết.
Nhưng có một nghịch lý mà phương Tây thường bỏ qua: chính sự nghi kỵ lẫn nhau lại là thứ khiến hợp tác này bền vững hơn. Khi hai bên không tin nhau, mỗi bên đều có động lực tối đa hóa lợi ích ngắn hạn ngay lập tức thay vì chờ đợi xây dựng niềm tin dài hạn.
Kết quả là các giao dịch diễn ra nhanh hơn, thực dụng hơn, và khó phá vỡ hơn bất kỳ liên minh ý thức hệ nào.
Tháng 1/2025, Tổng thống Putin đích thân đến Tehran ký Hiệp ước Hợp tác Chiến lược 20 năm. Nhưng theo Alexander Gabuev thuộc Carnegie Endowment, hiệp ước này không có điều khoản phòng thủ chung, Nga không cam kết bảo vệ Iran nếu bị tấn công và ngược lại.
Đây là "hợp đồng thương mại quốc phòng được bọc trong ngôn ngữ ngoại giao," không phải liên minh. Nga muốn tất cả lợi ích mà không chịu bất kỳ rủi ro bảo đảm an ninh nào. Đó là sự thực dụng, không phải tình huynh đệ.
Khi nhắc đến nhà máy Yelabuga, phương Tây thường nói rằng Iran đã "thua" khi Nga vượt qua họ.
Năm 2022, Iran nhượng quyền thiết kế Shahed-136 cho Moscow. Đến giữa 2024, Nga nội địa hóa hoàn toàn, không còn phụ thuộc linh kiện Iran, tích hợp dẫn đường BeiDou thay GPS, cải thiện tầm bắn và khả năng kháng gây nhiễu.
Tổng sản lượng lũy kế của Yelabuga vượt 30.000 chiếc theo ước tính của CSIS. Từ năm 2025, Nga bắt đầu cung cấp Geran thế hệ 2 ngược trở lại cho Tehran.
Nhưng đọc câu chuyện này theo chiều ngược lại sẽ thấy một hình ảnh khác. Iran đã dùng Nga như một nhà máy gia công khổng lồ miễn phí, đẩy toàn bộ rủi ro sản xuất, rủi ro trừng phạt và chi phí nghiên cứu phát triển sang phía Moscow, trong khi Tehran nhận lại sản phẩm hoàn thiện hơn với giá của một đối tác chiến lược.
Nhìn theo góc đó, đây không hẳn là thất bại của Iran.
Điều đáng lo ngại hơn lại nằm ở chi tiết ít được nhắc đến nhất: 12.000 công nhân Bắc Triều Tiên đang vận hành dây chuyền Yelabuga sẽ về nước với hành trang gì?
Bình Nhưỡng nhận tiền và hàng hóa, đó là phần đã biết. Nhưng những người này đã được đào tạo thực chiến trên dây chuyền sản xuất drone tiên tiến nhất thế giới về chủng loại vũ khí đang định hình chiến tranh hiện đại. Đây là câu hỏi mà các nhà phân tích an ninh châu Á chưa trả lời đủ nghiêm túc.
WSJ và phần lớn báo chí phương Tây cũng đặt Trung Quốc vào vị trí kẻ chủ động phá hoại trật tự quốc tế. Nhưng hãy thử hỏi ngược một lần nữa: nếu Mỹ ở vị trí Trung Quốc, liệu Washington có ngăn được các công ty tư nhân của mình bán linh kiện hợp pháp cho khách hàng nước ngoài không?
Mỹ đã không ngăn được Nvidia bán chip hiệu năng cao sang Trung Quốc qua Singapore trong nhiều năm, dù biết rõ điểm đến cuối cùng. Kiểm soát xuất khẩu trong nền kinh tế thị trường không có lời giải hoàn hảo cho bất kỳ ai.
Sự thật là phần lớn linh kiện chảy qua hàng trăm công ty nhỏ và vừa (SME) tư nhân hành động vì lợi nhuận, không theo chỉ đạo từ Bắc Kinh.
Gabuev nhấn mạnh rằng Trung Quốc thực ra có lợi ích rất lớn ở phía đối lập: kim ngạch thương mại với UAE gấp khoảng 10 lần Iran, Saudi Arabia là nguồn cung dầu chiến lược, và toàn bộ sáng kiến BRI ở Trung Đông phụ thuộc vào sự ổn định của vùng Vịnh.
Bắc Kinh không muốn chiến tranh leo thang, nhưng cũng không muốn tốn chi phí chính trị để ngăn chặn nó. South China Morning Post tháng 4/2026 gọi đây là chiến lược "thắng mà không cần đánh": Trung Quốc hưởng lợi từ sự lúng túng của Mỹ tại eo biển Hormuz và Washington bị phân tâm khỏi Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, mà không cần trực tiếp làm gì cả.
Và phần quan trọng nhất, mạch tài chính nằm ngoài tầm với của trừng phạt.
Báo cáo Chainalysis tháng 3/2026 và hồ sơ điều tra Sahara Thunder của C4ADS năm 2025 phác thảo một hệ thống thanh toán song song hoàn toàn tách rời khỏi USD: vàng, tiền điện tử và hệ thống CIPS của Trung Quốc.
Khi Bộ Tài chính Mỹ công bố triệt phá một mạng lưới tháng 4/2024, toàn bộ tái xuất hiện dưới hình thức mới trong chưa đầy một năm.
Sau hội nghị Trump-Tập Cận Bình tháng 10/2025, Mỹ đình chỉ một số quy tắc kiểm soát xuất khẩu BIS để đổi lấy cam kết về đất hiếm.
Động thái này, dù có lý do kinh tế chính đáng, đã vẽ rõ cho Bắc Kinh thấy đâu là điểm Washington sẵn sàng nhượng bộ. Mỹ không thể đồng thời trừng phạt toàn bộ chuỗi cung ứng bán dẫn Trung Quốc, duy trì đàm phán thương mại, và giữ giá năng lượng ổn định trong nước.
Ba mục tiêu đó mâu thuẫn nhau về cơ bản, và các đối tác của Bắc Kinh biết rõ điều này.
Khi chiến tranh tại Iran kết thúc, dù theo cách nào, nhà máy Yelabuga vẫn còn đó. Hệ thống CIPS vẫn vận hành. 12.000 công nhân Bắc Triều Tiên đã hoàn thành quá trình đào tạo và trở về Bình Nhưỡng. Mạng lưới SME Trung Quốc sẽ xuất hiện trở lại dưới tên mới.
Cỗ máy này không được thiết kế để tồn tại lâu dài, nhưng nó đang trở nên bền vững hơn theo từng vòng trừng phạt.
Câu hỏi thực sự dành cho phương Tây không phải là làm sao phá vỡ trục này, mà là: nếu mỗi vòng trừng phạt lại làm cỗ máy này cứng cáp hơn một chút, thì bao nhiêu vòng nữa trước khi nó không còn cần đến bất kỳ thứ gì từ phương Tây?
*Nguồn: Wall Street Journal, Carnegie Endowment, CSIS, C4ADS, Chainalysis, Atlantic Council, South China Morning Post, Foundation for Defense of Democracies, Global Times, Le Monde
(Tin Hay Thế Giới)