Cuộc chiến Isxael - Hamaz ngày 7-10-2023 - Tình hình Trung Đông-Vol 6

Vấn đề của Iran (và các nhà nước có tổ chức quyền lực hỗn hợp giữa thần quyền và thế quyền) là vấn đề kế vị chức vụ lãnh tụ tối cao. Ở các quốc gia này, mỗi khi lãnh tụ tối cao về tinh thần mất đi, khoảng trống quyền lực để lại rất dễ tạo ra nội loạn vì thường không có nhiều người có thể vừa nắm được thế quyền vừa có tư cách và uy tín để kiểm soát thần quyền như người vừa mất.

Khi lãnh tụ tinh thần - đặc biệt là một lãnh tụ tinh thần lớn tuổi, nắm quyền nhiều năm - mất đi sẽ có 2 cuộc đấu tranh. Một là giữa những người được coi thuộc hàng thứ nhất có khả năng kế nhiệm và cuộc đấu tranh thứ hai là giữa những người cầm quyền thuộc thế hệ trẻ hơn (hàng kế nhiệm thứ hai) với những “cựu thần” thuộc hàng kế nhiệm thứ nhất.

Trong trường hợp của Iran thì hai cuộc đấu tranh này càng dễ xảy ra và nguy hiểm cho chế độ hiện tại. Lãnh tụ tối cao Ali Hosseini Khamenei sinh năm 1939. Ông tham gia Cách mạng Hồi giáo Iran năm 40 tuổi. Năm 1981, ở tuổi 42 ông bị ám sát hụt và cùng năm đó ông trở thành tổng thống của Iran sau khi người tiền nhiệm bị chết trong một vụ ám sát khác. Năm 50 tuổi, ông trở thành lãnh tụ tinh thần tối cao của Iran và nắm chức vụ đó trong 37 năm tới khi bị giết ở tuổi 87 bởi cuộc ném bom ngày hôm qua, 28/2/2026.

Vào năm ngoái, sau cuộc “chiến tranh 12 ngày” giữa Israel và Iran, trong một cuộc phỏng vấn, khi được hỏi về việc Israel đã tấn công vào dinh thự và hầm ngầm nơi được cho là ông trú ẩn và sau đó cả Mỹ và Israel đều nói rằng họ biết chính xác ông ở đâu và ám chỉ rằng họ có thể tấn công hạ sát ông nếu họ muốn, ông trả lời đại ý rằng tôi đã 90 tuổi, tôi coi như đã chết. Chúng ta biết rằng Khamenei bị nhiều bệnh nặng, từ lâu ông không có khả năng đi lại, và thời gian còn lại của ông không nhiều. Điều đó có thể cho ta thấy rằng với tình trạng tuổi cao và bệnh nặng như vậy, ông không sợ chết. Trong nhiều năm con trai ông, Mojtaba Alii Khamenei, một người đang ở độ tuổi 50, mới là người đứng đằng sau các quyết định của lãnh tụ tối cao. Điều này có thể thấy rõ qua sự phát triển của các hệ thống vũ khí của Iran trong 10 năm gần đây và sự mở rộng ảnh hưởng của Iran sang các nước láng giềng như Iraq, Syria và các lực lượng vũ trang như Hezbollah ở Iran hay Houthis ở Yemen. Người đứng sau sự phát triển đó không thể là một người tuổi cao, gắn chặt với giường bệnh mà phải là một người trẻ hơn, đó là con trai ông.

Nếu như Ali Hosseini Khamenei chết vì các nguyên nhân tự nhiên, sẽ có một 2 cuộc đấu tranh về việc kế nhiệm ông. Đó là cuộc đấu tranh giữa những người đồng chí cùng thế hệ của ông. Đó là thế hệ những lãnh đạo đã làm nên cuộc cách mạng Hồi giáo 50 năm trước và đang có độ tuổi 70-80. Thứ hai là cuộc đấu tranh giữa những lãnh đạo trẻ U60, thế hệ con trai của ông với các “cựu thần” của triều trước. Nếu như điều đó (việc lãnh tụ chết bởi nguyên nhân tự nhiên) xảy ra thì chính bản thân lãnh tụ Khamenei cũng không thể tiên lượng được kết quả của cuộc đấu tranh giữa các thế hệ lãnh đạo kế nhiệm trong bối cảnh Iran đang có những biến động về kinh tế và xã hội do hoạt động bao vây cấm vận của phương Tây. Tuy nhiên, nếu như ông bị giết bởi Israel hay Mỹ thì cái chết của ông sẽ là một sự hy sinh cá nhân nhưng vô cùng có lợi cho đường lối chính trị của ông.

Việc ông nắm chức vụ này trong suốt 26 năm qua và việc ông đã rất già khiến cho các kẻ thù của ông sử dụng nó cho việc tuyên truyền chống lại ông và chính quyền hiện tại của Iran. Các đối thủ trong và ngoài nước của ông đã và đang nói rằng ông và các đồng chí của mình đang hy sinh quyền lợi của quốc gia và dân tộc để cố nắm giữ quyền lực càng lâu càng tốt, bất chấp các đau khổ mà nhân dân Iran phải gánh chịu. Nếu như con trai ông tiếp tục nắm giữ chức vụ lãnh tụ tối cao sau khi ông chết thì điều này sẽ càng được sử dụng như một minh chứng cho điều vừa nói ở bên trên.

Liệu ông có ý định để con mình nắm vai trò lãnh tụ tối cao của Iran không? Tôi nghĩ là có. Trong nhiều năm, ông chuẩn bị vị trí này cho con mình bằng cách để con mình đứng trong bóng tối của sân khấu quyền lực, không tham gia các chức vụ của chính quyền - vốn là kết quả của các cuộc bầu cử (trái với điều mà phương Tây thường nói, các cuộc bầu cử ở Iran vẫn diễn ra và không phải lúc nào các ứng cử viên được lãnh tụ tối cao ủng hộ cũng trúng cử) và thường phải hứng chịu sự phẫn nộ của dân chúng đối với các vấn đề kinh tế xã hội. Việc giữ con trai ông, Mojtaba Alii Khamenei, trong bóng tối chính trị giúp ông này vừa có kinh nghiệm quản lý nhà nước theo một cơ chế phức tạp (sử dụng thần quyền để điều khiển thế quyền) vừa tránh cho ông khỏi chịu sự phẫn nộ từ nhân dân vì các khó khăn trong xã hội cũng có mặt vô cùng bất lợi. Tuy nhiên, điều này cũng có điểm đặc biệt bất lợi. Đó là khi đứng trong bóng tối thì con trai ông, tuy không bị nhân dân phẫn nộ về các sai lầm trong quản lý nhà nước, nhưng cũng không tạo ra được uy tín cần thiết để có thể trở thành lãnh tụ tinh thần của dân tộc. Điều đó khiến cho con ông, khi cuộc chiến kế vị xảy ra, có thể nắm được một phần các lực lượng trong bộ máy quyền lực nhà nước nhưng sẽ khó có thể chống lại các đối thủ nếu các đối thủ vận động nhân dân xuống đường chống lại chính quyền.

Tất cả các vấn đề trên sẽ được giải quyết một cách có lợi cho con ông nếu như ông bị Israel hay Mỹ giết chết trong một cuộc tấn công. Đó có thể là lý do cho việc, bất chấp cuộc tấn công lần này không còn bất ngờ với Iran (không khí đã nóng lên dần dần và các lời đe dọa về tính mạng của tổng thống Trump trong các tháng qua) nhưng lãnh tụ chọn ở lại ở trong chính dinh thự của mình chứ không lẩn trốn. Giờ đây, cái chết của ông bởi tên lửa của Mỹ hoặc Israel đã tạo ra những thứ mà một lãnh tụ già nua và đầy bệnh tật không thể tạo ra.

Về mặt đối nội, sẽ không thể có một cuộc tranh giành quyền lực kế nhiệm ông nữa. Vị trí lãnh tụ tinh thần đương nhiên thuộc về con trai ông, người trong thực tế đã lãnh đạo Iran những năm gần đây. Bất kể đồng chí nào của ông có ý định tranh chấp vị trí này trước kia thì bây giờ đều biết rằng đó sẽ là tự sát về chính trị nếu họ muốn tranh chấp quyền lực vào lúc này. Việc lãnh tụ tối cao bị Mỹ hoặc Israel giết sẽ khiến ông trở thành một người tử vì đạo và điều đó sẽ hóa giải toàn bộ những điều mà đối thủ trong và ngoài nước buộc tội ông (tham quyền cố vị, hy sinh quyền lợi vì lợi ích bản thân...). Cái chết của ông, chỉ qua một đêm, sẽ cho con trai ông một vốn liếng chính trị không một lãnh tụ tinh thần Hồi giáo nào đang sống (ở Iran và ở nước ngoài) có thể có được - đó là con trai của một người tử vì đạo, vì quyền lợi của toàn thể giới Hồi giáo. Ông chết bởi Mỹ và Israel, hai thế lực mà hầu hết người Hồi giáo, dù là theo dòng nào, cũng không ủng hộ (nếu không nói là chống lại) sẽ khiến ông không chỉ là một người tử vì đạo cho Iran nói riêng mà nó biến ông thành người tử vì đạo cho cả Hồi giáo nói chung. Điều này, theo tôi, sẽ tạo cho con trai ông một quyền lực về tinh thần tuyệt đối không bị thách thức bởi những đối thủ chính trị Hồi giáo nào khác.

Có một điểm cực đáng lưu ý có thể thấy vào lúc này là trong cuộc chiến tranh 12 ngày vào năm 2025 và cuộc chiến hiện nay, cả Mỹ và Israel đều thành công rực rỡ về việc đạt được các mục tiêu chiến thuật nhưng họ lại không đạt được mục tiêu chiến lược (đó là thay đổi chế độ hiện nay của Iran - đây là quan điểm cá nhân tôi). Ngược lại, Iran, bất chấp các thiệt hại nặng nề, lại đạt được thành quả về chiến lược.

Trong cuộc tấn công năm 2025, Israel đã sử dụng một đòn tấn công kết hợp giữa các đòn không kích và các hoạt động gián điệp, phá hoại dưới mặt đất. Mục tiêu chiến thuật của cuộc tấn công lần thứ nhất của Israel là lực lượng phòng không, không quân của Iran, các lãnh đạo cao cấp nhất của Iran về quân sự và các nhà khoa học hàng đầu về vật lý hạt nhân. Mục tiêu chiến thuật của các cuộc không kích của Mỹ là các cơ sở hạt nhân của Iran nằm sâu trong các dãy núi. Mục tiêu chiến lược của chiến dịch này là loại trừ năng lực nghiên cứu và phát triển vũ khí hạt nhân và nếu có thể thì dẫn tới sự thay đổi chính quyền ở nước này.

Các hoạt động phá hoại của các gián điệp Israel đã thành công rực rỡ. Lực lượng tên lửa phòng không của Iran bị các máy bay không người lái của Israel tấn công tại các doanh trại của họ hay đang trên đường triển khai ra các vị trí bắn. Một số lượng lớn tướng lĩnh hàng đầu và các nhà khoa học bị sát hại bằng máy bay không người lái tại nhà riêng hay trụ sở làm việc. Trụ sở các cơ quan đầu não cũng bị tấn công, phá hủy. Kết quả cuộc tấn công của Mỹ thì mờ nhạt và khó kiểm định.

Tuy nhiên, mặc dù đạt được các mục đích về mặt chiến thuật thì các mục đích chiến lược của Mỹ và Israel không đạt được.

Thứ nhất, về năng lực nghiên cứu và phát triển hạt nhân của Iran. Mặc dù Mỹ tuyên bố đã tiêu diệt được năng lực hạt nhân của Iran nhưng các yêu sách ngoại giao của Mỹ từ sau khi kết thúc cuộc chiến thứ nhất tới nay (yêu cầu Iran chuyển giao lượng uranium mà Iran đã làm giàu, yêu cầu phá bỏ các cơ sở hạt nhân...) và chính việc phải phát động cuộc tấn công hiện nay cho thấy Mỹ đã không đạt được mục tiêu triệt phá năng lực hạt nhân của Iran.

Thứ hai, việc thay đổi chính quyền hoặc chính sách của Iran đã không đạt được. Điều đó dẫn tới việc sử dụng chiến dịch kích động biểu tình nhằm lật đổ chính quyền Iran gần đây.

Việc không đạt được các mục đích chiến lược trên khiến cho Israel và Mỹ phải tiến hành cuộc tấn công thứ hai, hiện nay, với mục tiêu được công bố rõ ràng là lật đổ chính quyền Iran.

Về phía Iran, trong khi bị các tổn thất to lớn về người, vũ khí và cơ sở vật chất trong cuộc tấn công năm 2025 thì đổi lại họ đã cho thế giới thấy năng lực của hệ thống tên lửa của họ. Mặc dù Iran mới sử dụng các vũ khí đời cũ để tấn công Israel nhưng cuộc tấn công này đã gây ra những thiệt hại mà nhà nước Israel chưa bao giờ được chứng kiến kể từ khi lập quốc tới lúc đó. Hình ảnh hai bộ trưởng của Israel cãi nhau về việc không đánh giá đúng năng lực của lực lượng tên lửa Iran căng tới mức họ không nhớ rằng cả hai đang được truyền hình cho toàn thế giới cho thấy sự choáng váng của Israel đối với hiệu quả của lực lượng tên lửa và máy bay không người lái của Iran. Khi khói bom đạn của cuộc chiến tan, thế giới nhận ra rằng, Iran hiện nay, cũng như Iraq trước kia, có thể bị đánh giập đầu bởi các cuộc không kích. Tuy nhiên, họ cũng thấy rằng hệ thống Iron Dome của Israel không bất khả xâm phạm như họ quảng cáo và Tel Aviv và các thành phố khác của Israel cũng có thể bị phá hủy nặng nề bởi các cuộc tấn công của Iran. Và điều quan trọng hơn là một phần lớn thế giới tin rằng cuộc chiến chấm dứt là do Israel chủ động đặt vấn đề ngừng bắn trước. Về mặt chiến lược, đó là một thất bại lớn cho Israel khi họ khởi đầu chiến tranh trước, bị phản đòn và cuối cùng là đề nghị ngừng chiến.

Thiệt hại thứ hai cho cả Mỹ và Israel là cả hai cuộc tấn công vào năm 2025 và hiện nay đều diễn ra khi Mỹ và Iran đang có các cuộc đàm phán mà cả hai bên đều nói rằng có triển vọng đạt được thỏa thuận. Điều này sẽ khiến mọi quốc gia sẽ không còn tin tưởng vào bất cứ quá trình đàm phán nào với Mỹ và Israel.

Thiệt hại, trong lịch sử loài người từ trước tới nay, tấn công đối phương và ám sát lãnh tụ đối phương khi đang đàm phán là điều mà tất cả các bên đều tối kỵ. Ngay cả nước Mỹ, ngay cả khi chọn giải pháp là ném bom nguyên tử để chấm dứt chiến tranh thì với sự giữ kín bí mật của bom nguyên tử cũng đã không chọn cách ném bom thẳng vào trụ sở của chính quyền Nhật Bản và hoàng cung của Nhật hoàng ở Tokyo vào năm 1945 mà chọn ném bom vào Hiroshima và Nagasaki (và nước Mỹ ném hai trái bom đó khi mà trong tuyên bố đầu hàng của Nhật hoàng không có một từ rõ ràng nào nói về việc đầu hàng vô điều kiện Đồng Minh tức là đang có chiến tranh và không có đàm phán). Sự kiện giết chết lãnh tụ tối cao của Iran hôm qua vượt qua hết tất cả các khuôn khổ đó và nó cho thấy ám sát cá nhân đối thủ đã trở thành công cụ đối ngoại số một của Mỹ và Israel. Điều đó có nghĩa là giờ đây không ai có thể tin tưởng vào việc đàm phán và giữ lời hứa với những gì đã ký với Mỹ và Israel.

Việc giết chết lãnh tụ tối cao của Iran sẽ khiến Iran trở thành ngọn cờ về tinh thần cho thế giới Hồi giáo vốn bị chia rẽ. Các chính quyền ở vùng Trung Đông thân Mỹ vẫn có thể tham gia vào việc chống Iran nhưng người dân của các quốc gia đó sẽ không nghĩ như vậy. Kể từ khi các quốc gia Trung Đông thoát khỏi sự thống trị của đế quốc Ottoman sau Thế Chiến thứ nhất, lần đầu tiên thế giới Hồi giáo ở đó có một nhân vật có thể được đại đa số người Hồi giáo cho rằng là một người tử vì đạo mẫu mực mà không quan tâm tới họ thuộc dòng nào của Hồi giáo (đó là vì ông bị giết bởi hai thế lực mà đa số các người Hồi giáo đều chống là Mỹ và Israel).

Việc giết chết lãnh tụ Ali Hosseini Khamenei hiện nay sẽ không làm thay đổi tính chất của mâu thuẫn giữa một bên là Mỹ và Israel và một bên là thế giới Hồi giáo nói chung. Kể cả trong trường hợp chính quyền Iran sụp đổ (điều mà tôi nghĩ rằng sẽ không xảy ra) thì mâu thuẫn đối với Mỹ và Israel của thế giới Hồi giáo cũng sẽ không thay đổi. Chúng ta đã thấy điều đó diễn ra ở Libya, ở Iraq, ở Afghanistan và các quốc gia khác. Chính quyền mà phương Tây cho là độc tài chống phương Tây sụp đổ, một chính quyền mới được dựng lên (hoặc quốc gia đó rơi vào hỗn loạn, vô chính phủ như trường hợp Libya) thì cuối cùng thì sự ủng hộ Mỹ và Israel của người dân ở các quốc gia đó vẫn không diễn ra. Sau 20 năm kể từ khi bị giết, Libya vẫn không phải là quốc gia thân thiện với Mỹ. Sau 15 năm kể từ khi Mỹ chính thức rút khỏi Iraq, quốc gia này trở nên thân thiện với Iran hơn là với Mỹ. Sau khi Mỹ rút khỏi Afghanistan sau 20 năm lật đổ Taliban thì Taliban đã quay trở lại và người Mỹ không ai nghĩ tới chuyện tới đó du lịch hay làm ăn.

Những điều trên có nghĩa là việc giết chết lãnh tụ tối cao của Iran sẽ không giải quyết được các nguyên nhân dẫn tới tranh chấp giữa Mỹ, Israel và thế giới Hồi giáo. Về ngắn hạn, cái chết của ông có thể được Mỹ và Israel dùng cho việc quảng bá cho sức mạnh của mình. Tuy nhiên, về lâu dài, việc sử dụng bạo lực, giết chóc với các lãnh tụ tôn giáo sẽ khiến cho cuộc chiến của Mỹ và Israel chuyển từ cuộc chiến giữa các nhà nước sang cuộc chiến giữa nhà nước và tôn giáo. Lịch sử đã cho chúng ta thấy rằng các trong các cuộc chiến giữa nhà nước và tôn giáo, đa số là nhà nước đến rồi đi nhưng tôn giáo thì ở lại. Điều đó không phải là do tôn giáo chiến thắng nhà nước trong cuộc tranh đấu đó mà là tôn giáo có khả năng sống sót và tồn tại lâu hơn các định chế chính trị.