Tại sao bà Takaichi tận dụng chuyến thăm Việt Nam để công bố phiên bản mới của "Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương" ?
Ngày 1/5, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae bắt đầu chuyến thăm Việt Nam kéo dài ba ngày. Ngày 2/5, bà phát biểu tại một trường đại học ở Hà Nội, tuyên bố nâng cấp "Tầm nhìn Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương Tự do và Rộng mở" (FOIP) do cựu Thủ tướng Abe Shinzo đề xuất, nhằm cố gắng truyền tải nội hàm mới trong bối cảnh cục diện quốc tế đang biến đổi nhanh chóng.
FOIP được ông Abe đề xuất, nhưng thực hiện nửa vời. Bây giờ Takaichi đang thổi phồng nó lên, gọi là nâng cấp. Tại sao phải nâng cấp ? Nguyên nhân thực chất là người Nhật đang lo lắng cho vận mệnh của mình. Họ lo lắng vì Mỹ đã lộ nguyên hình bản chất không đáng tin cậy trên mọi mặt, nhất là biểu hiện yếu ớt tại Iran; lo lắng vì Trung Quốc đang trỗi dậy quá nhanh, cả thế giới đang nhìn về Trung Quốc như một quốc gia cứu sinh; lo lắng vì ảnh hưởng của Nhật tại khắp nơi, nhất là tại Đông Nam Á bị suy sụp... Tuy nhiên, rất buồn cho họ là sức mạnh quốc gia của Nhật Bản không đủ để thực hiện tham vọng nâng cấp này.
Theo các thông tin của Đài TBS Nhật Bản, Hãng tin Kyodo..., trong bài phát biểu ngày 2/5 tại Hà Nội, bà Takaichi Sanae đã tập trung quảng bá tầm nhìn FOIP. Bà nhấn mạnh những thay đổi cấu trúc do cạnh tranh địa chính trị, tăng tốc đổi mới công nghệ và sự trỗi dậy của các nước đang phát triển mang lại khiến, việc các quốc gia đạt được sự tự chủ và khả năng phục hồi trên mọi lĩnh vực kinh tế, xã hội và an ninh, cũng như dám dũng cảm tự quyết định vận mệnh của mình... hiện này đã trở nên đặc biệt quan trọng.
Bà Takaichi hùng hồn tuyên bố, mặc dù tình hình khu vực có những thay đổi lớn, nhưng tầm nhìn FOIP vẫn không lay chuyển, Nhật Bản sẽ "thực hiện trách nhiệm với quyết tâm kiên định hơn", đóng vai trò "tích cực hơn bao giờ hết" trong việc xây dựng một trật tự quốc tế dựa trên nền tảng tự do, rộng mở, đa dạng, bao dung và pháp quyền.
Vì vậy, phiên bản FOIP "tiến hóa" của bà Takaichi sẽ tập trung vào ba lĩnh vực chính. Một là xây dựng hệ thống chuỗi cung ứng có khả năng phục hồi cao hơn xoay quanh năng lượng và các nguồn tài nguyên then chốt, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu và phát triển trí tuệ nhân tạo, cũng như cải thiện cơ sở hạ tầng như cáp quang biển.
Nhật Bản sẽ cố gắng giảm sự phụ thuộc quá mức vào "một quốc gia duy nhất", trên cơ sở tạo ra "môi trường cạnh tranh công bằng", tăng cường nghiên cứu và phát triển AI, và thúc đẩy xây dựng "hành lang kỹ thuật số FOIP" bao gồm các cơ sở hạ tầng then chốt như cáp quang biển và thông tin vệ tinh.
Hai là cùng với các nước liên minh trong FOIP, các bên chung sức tạo ra cơ hội tăng trưởng kinh tế thông qua hợp tác công-tư và chia sẻ quy tắc. Bà Takaichi muốn cùng Việt Nam thúc đẩy nhiều quốc gia hơn tham gia Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), tăng cường hợp tác với các nền kinh tế có ý nghĩa chiến lược như Philippines, Indonesia và UAE.
Nghịch lý là dù Nhật Bản là một trong vài ba nhà đầu tư nước ngoài chính của Việt Nam, nhưng trong quý I năm nay, cam kết đầu tư mới của Nhật Bản vào Việt Nam đã giảm mạnh, tới 75%, so với cùng kỳ; tổng giá trị chỉ đạt 233 triệu USD, tạo ra một khoảng cách nhất định so với những cam kết kinh tế và phát ngôn "nồng nhiệt" của bà Takaichi.
Ba là tăng cường hợp tác trong lĩnh vực an ninh nhằm đảm bảo hòa bình và ổn định khu vực. Bà cho biết Nhật Bản sẽ cung cấp hỗ trợ về trang thiết bị quốc phòng và xây dựng năng lực cho các quốc gia có cùng quan điểm với Nhật Bản thông qua khuôn khổ "Hỗ trợ tăng cường năng lực an ninh chính phủ" (OSA). Khuôn khổ này được thiết lập vào tháng 4/2023, là cơ chế viện trợ an ninh đầu tiên sau chiến tranh cho phép Nhật Bản trực tiếp xuất khẩu trang thiết bị quân sự ra nước ngoài. Về mặt pháp lý, OSA dựa trên "Ba nguyên tắc chuyển giao thiết bị quốc phòng", nhưng về bản chất là công cụ để vượt qua các hạn chế của Hiến pháp Hòa bình, thúc đẩy mở rộng ảnh hưởng quân sự ra bên ngoài.
Như vậy, các chuyến thăm cấp cao cộng xuất khẩu vũ khí của bà Takaichi Sanae cho thấy tham vọng của Nhật Bản trong việc cố gắng ràng buộc các quốc gia khu vực thông qua viện trợ quân sự và mở rộng sự hiện diện quân sự.
Hãng tin AFP cho biết, trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị gia tăng hiện nay, Nhật Bản và Việt Nam có những quan ngại chung về một số vấn đề địa chính trị, và cả hai đều đang đối mặt với áp lực thương mại từ Mỹ. Trong bối cảnh này, hai nước những năm gần đây đã tích cực mở rộng hợp tác kinh tế và an ninh.
Tuy nhiên, khác với Nhật Bản, Việt Nam từ lâu đã theo đuổi chiến lược ngoại giao cân bằng, nỗ lực duy trì quan hệ tốt đẹp với các cường quốc. Truyền thống ngoại giao của Việt Nam vốn nổi tiếng với sự linh hoạt và thực tế, việc giữ thăng bằng trong cuộc đấu giữa các cường quốc là chiến lược dài hạn của Việt Nam. Mặc dù quan hệ Nhật-Việt hai thập kỷ gần đây nhanh chóng ấm lên, nhưng Trung Quốc vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, và bất kỳ nỗ lực nào nhằm "tách rời, đứt gãy chuỗi" với Trung Quốc đều không phù hợp với lợi ích căn bản của Việt Nam.
Tại sao bà Takaichi chọn Việt Nam làm sân khấu quan trọng để tuyên bố chính sách đối ngoại của mình ? Chính vì Nhật Bản kỳ vọng thông qua đó để đối trọng với sự bất ổn của Mỹ. Họ cần chứng minh với Washington rằng ngay cả khi không có Mỹ, Nhật Bản vẫn có thể xây dựng một mạng lưới ảnh hưởng độc lập tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương để tự bảo vệ mình. Với Việt Nam làm điểm tựa, Nhật Bản đang cố gắng mở rộng và tăng cường lợi ích kinh tế ở ngoài nước của mình, đây cũng là điểm tựa then chốt trong bố cục chuỗi cung ứng "phi Mỹ hóa" của quốc gia này. Trong giai đoạn Mỹ thu hẹp chiến lược, các nhà cầm quyền của Nhật Bản phải tìm cách chứng minh mình có khả năng độc lập thúc đẩy trật tự Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.
Tuy nhiên, hiện nay Nhật Bản đang rơi vào tình trạng lo lắng chiến lược chưa từng có. Một mặt là chính sách thương mại của chính quyền Trump đang gây áp lực rất mạnh lên nền kinh tế Nhật. Mặt khác, quan hệ Trung-Nhật cũng vì những phát ngôn liên quan đến Đài Loan của chính bà Takaichi mà đã và đang xấu đi nhanh chóng, dẫn tới Trung Quốc đã áp dụng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm đối với Nhật Bản.
Thậm chí khi bà Takaichi gửi đồ lễ (một cây thiêng) tới đền Yasukuni nhân lễ hội mùa xuân ngày 21/4, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn đã tuyên bố mạnh mẽ: "Trung Quốc kiên quyết phản đối và lên án mạnh mẽ những động thái tiêu cực gần đây của Nhật Bản liên quan đến đền Yasukuni". Đồng thời Bắc Kinh đã gửi công hàm phản đối Tokyo, coi hành động này là "thách thức kết quả của Chiến tranh Thế giới II và trật tự quốc tế sau chiến tranh".
Do đó, việc Nhật Bản hiện đang đẩy mạnh FOIP không còn giống như thời Abe với sự bảo trợ của Mỹ và cũng không còn không gian bố trí thoải mái, mà mang bản chất loay hoay tìm cách tự cứu mình rất rõ rệt.
Tóm lại, có thể nói FOIP từ thời Abe đến Takaichi, bề ngoài là nâng cấp, nhưng thực chất là sự biểu hiện của tình trạng lo lắng của Nhật Bản, nhất là lo lắng Mỹ không đáng tin cậy, lo lắng Trung Quốc trỗi dậy quá nhanh và lo lắng ảnh hưởng của mình tại Đông Nam Á đang sa sút. Tuy nhiên, các ràng buộc về nguồn lực và uy tín của của người Nhật chắc chắn sẽ là những rào cản mà họ khó có thể vượt qua để thực hiện tham vọng của mình.
Nguồn: Tổng hợp từ thông tin các báo và trên mạng
(Lê Việt Đức)
Nhật Bản đang gạ gẫm Việt Nam tham gia chiến lược bao vây Trung Quốc của họ, đánh đổi là một số hứa hẹn trong các ngành công nghiệp mũi nhọn, đổi lại Việt Nam cần học tập như Philippines. Nhật Bản đánh cược vào ban lãnh đạo mới của Việt Nam, ban lãnh đạo đã có những bước đi thân thiết hơn với phương Tây và Thủ tướng mới của Việt Nam có khả năng quan tâm đến Nhật Bản.
Đương nhiên còn phải xem phản ứng cụ thể của Việt Nam nữa, ngoại giao cây tre cho đến nay chưa cho phép nghiêng hoàn toàn về bất cứ phe nào, nhưng những ký kết với Nga và Trung Quốc trong giai đoạn vừa rồi cho thấy Việt Nam đã chọn phe của BRICS, nhưng bản thân trong lòng vẫn còn những dấu hiệu khiến phương Tây cảm thấy lạc quan, đó là lực lượng thân phương Tây gốc miền Nam đang được đối xử theo kiểu hòa hợp, xí xóa chuyện cũ. Nói chung vẫn còn nhiều vấn đề cần thời gian minh chứng, mưa đá dạo này hơi nhiều, không nên lạc quan thái quá cho bất cứ chuyện gì.